Toelichting: dit artikel is reeds gepubliceerd in Van 12 tot 18, het vakblad voor voortgezet onderwijs (Nr. 1 – 2015). Het pdf-bestand van het gepubliceerde artikel kunt u hier  downloaden


De docent als vormgever van het onderwijs. Dat is in een notendop de kern van het huidige onderwijsdebat. Na jaren van top-down initiatieven en commissies is het tijd voor een bottom-up aanpak met meer professionele ruimte en bevoegdheid voor de docent. Maar wat betekent dat voor het leiderschap van de schoolleider?

In het maatschappelijke debat over de toekomst en de kwaliteit van het onderwijs ligt de focus op de leraar. De leraar als onderwijsvernieuwer. Als vormgever van het onderwijs, zowel vakinhoudelijk als op didactisch en organisatorisch niveau. Ook minister Bussemaker en staatssecretaris Dekker zijn het erover eens: de leraar maakt het verschil. Maar de leraar doet dat niet alleen. Ook schoolleiders – de schooldirecteuren, rectors en conrectors – spelen een sleutelrol in de kwaliteit van het onderwijs. Uit een onderzoek naar de kwaliteit van schoolleiders (Inspectie van het Onderwijs, 2014) blijkt dat in het voortgezet onderwijs de kwaliteit van de schoolleider nauw samenhangt met de kwaliteit van de lessen. Hoe beter de kwaliteit van de schoolleiding, des te beter de lessen en vice versa.

Een logische stap
Toch is de rol van de schoolleider onderbelicht in het maatschappelijke onderwijsdebat. Volgens Kimon Moerbeek (31), Adviseur Onderwijs bij Kennisland, is het dan ook hoog tijd om het debat ook op het niveau van de schoolleider te voeren. Moerbeek: “Inhoudelijk gezien is dat een logische stap. Vernieuwing en kwaliteitsverbetering vraagt om actie op alle niveaus. De schoolleiding speelt een cruciale rol bij het creëren van de juiste condities om van de school een vernieuwende en zelflerende organisatie te maken. Dat begint met het formuleren van een heldere visie op vernieuwing. Dat lijkt logisch, maar in de praktijk is dat nog geen gemeengoed.”

Geen gouden recept
Eén van de initiatieven die Moerbeek onder de paraplu van Kennisland – een denktank voor de ontwikkeling van de Nederlandse kennissamenleving – heeft opgezet, is Onderwijs Pioniers: een landelijk programma om leraren te motiveren en te ondersteunen bij het nemen van de leiding over vernieuwing binnen hun school. Sinds 2014 worden ook schoolleiders en leidinggevenden nauw betrokken bij het programma. Moerbeek: “Een bewuste keuze. Als je scholen ziet als zelflerende organisaties, waar leraren werken aan onderwijsvernieuwing en ontwikkeling, dan heeft dat directe gevolgen voor de schoolleider. Want hoe faciliteer je een dergelijk proces?” Volgens Moerbeek gaat het niet zozeer om het formuleren van een vastomlijnd kader of proces. “Er is geen gouden recept. Het gaat eerder om een visie, de juiste mindset en vaardigheden op procesniveau: dat schoolleiders weten hoe ze op hún school een co-creatieproces tussen leraren kunnen stimuleren en faciliteren. Op dat vlak valt nog heel wat te winnen.”

Gedeeld eigenaarschap
Mede daarom is Kennisland, in samenwerking met het CAOP en in opdracht van het Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs, gestart met de pilot Vernieuwend Leiderschap PO. “Er is ontzettend veel wil en potentie om aan de slag te gaan met vernieuwing. De meeste schoolleiders hebben daar ook wel een idee bij, maar weten niet hoe ze dat samen met hun team kunnen realiseren. Met het schoolleidersprogramma helpen we schoolleiders in het primair onderwijs om samen met hun team concrete vernieuwingen in gang te zetten. We geven geen antwoorden maar bieden ruimte, ondersteuning en handvatten om schoolleiders te laten onderzoeken wat voor hen werkt.” De pilot loopt door tot het einde van dit schooljaar. In de toekomst hoopt Moerbeek het programma ook te richten op schoolleiders in het voortgezet onderwijs.

Lerende netwerken
Ook het creëren en structureel delen van nieuwe informatie en inzichten is volgens Moerbeek een essentieel onderdeel van vernieuwend leiderschap. Moerbeek stelt dat scholen zich daarom meer moeten positioneren als lerende netwerken: formele en informele netwerken waarin schoolleiders en docenten werken aan ontwikkelingsvragen en die kennis ook toepassen en delen. “Zowel binnen als buiten de muren van de school. Het is bijvoorbeeld nog geen gewoonte dat schoolleiders binnen een scholengroep met en van elkaar leren, terwijl dat heel erg voor de hand ligt. Begin daar eens mee. En zet de deuren van jouw school open, maar stap ook op eigen initiatief elders binnen om ervaringen uit te wisselen. Zo fungeert de schoolleider als makelaar in kennis”, aldus Moerbeek.

[KADER 1]
Het Beroepsprofiel en Schoolleidersregister VO
In het Bestuursakkoord voor het VO (2011) is vastgelegd dat schoolleiders vanaf 2015 moeten voldoen aan (op dat moment) nader te bepalen bekwaamheidseisen. Ook dienen schoolleiders systematisch te gaan werken aan professionalisering. Om die reden ontwikkelde de VO-Academie, in opdracht van de VO-Raad, het Beroepsprofiel Schoolleiders VO. Daarin zijn vijf basiscompetenties vastgelegd waaraan huidige en toekomstige schoolleiders moeten voldoen, waaronder het ‘creëren van een gezamenlijke visie en richting’ en het ‘bevorderen van samenwerking, leren en onderzoeken’. Het profiel is een ontwikkelingsgericht instrument: met een digitale tool kunnen schoolleiders de competenties vertalen naar hun eigen werksituatie. Zo kunnen ze, aan de hand van zelfreflectie en peer-feedback, een persoonlijk actieplan opstellen. Ook ligt het profiel ten grondslag aan het Schoolleidersregister VO, dat momenteel in ontwikkeling is en uiterlijk begin 2016 in werking treedt. Met deze instrumenten wil de VO-Raad de kwaliteit van het beroep waarborgen en voorzien in permanente professionalisering van (toekomstige) schoolleiders.
[EINDE KADER 1]

Van en met elkaar
Ondanks de in het debat onderbelichte rol van de schoolleider, zijn er de nodige initiatieven om het beroep van schoolleider op de kaart te zetten. De meeste initiatieven, waaronder de ontwikkeling van Schoolleidersregisters voor het primair- en voortgezet onderwijs, zijn gericht op het waarborgen van kwaliteit en het definiëren van de rol en positie van de schoolleider. “Een goede ontwikkeling”, vindt Moerbeek. “Ergens brengen die registers wel het risico met zich mee dat bepaalde zaken ‘te vast’ gelegd worden. Maar aan de andere kant is er vanuit het werkveld een breed draagvlak voor. Dat is een goed begin. Daarnaast is er in de persoonlijke online-omgeving van het beroepsprofiel ruimte gemaakt voor peer-feedback. Dat past weer heel erg bij de doelstellingen van Kennisland. Het leren van en met elkaar, dat is waar het volgens mij om draait.”

[KADER 2]
De Balie Leert #3: de rol van de schoolleider
Op vrijdag 16 januari vindt in De Balie in Amsterdam de derde editie van De Balie Leert plaats. De Balie Leert gaat niet om wat er niet kan in het onderwijs, maar om wat er juist wél mogelijk is. Deze keer staat de avond in het teken van de schoolleider: Wat is de rol van de schoolleider in het funderend onderwijs? En wat betekent de schoolleider voor de kwaliteit van het onderwijs? Daarover gaan verschillende gastsprekers, waaronder Johannes Visser (docent en journalist bij De Correspondent), met u in gesprek. Het programma begint om 20:00 uur. Kijk voor meer informatie op www.debalie.nl.
[EINDE KADER 2]

[STREAMERS]

‘Hoe beter de kwaliteit van de schoolleiding, des te beter de lessen en vice versa’

‘Het gaat om een visie, de juiste mindset en vaardigheden op procesniveau’

‘Het leren van en met elkaar, dat is waar het volgens mij om draait’