Toelichting: dit artikel is reeds gepubliceerd in Van 12 tot 18, het vakblad voor voortgezet onderwijs (Nr. 9 – 2014). Het pdf-bestand van het gepubliceerde artikel kunt u hier downloaden.


Door een gebrek aan motivatie, is leren voor veel leerlingen een moeizaam proces. Docenten vragen zich dan ook vaak af hoe ze leerlingen van binnenuit, ofwel intrinsiek, kunnen motiveren. Bespaar je de moeite, luidt het devies van Huub Nelis en Yvonne van Sark. De auteurs van het nieuwe boek Motivatie Binnenstebuiten stellen dat je als docent de middelen in handen hebt om juist van buitenaf, op het extrinsieke vlak het verschil te kunnen maken.

“Probeer niet om leerlingen net zo intrinsiek gemotiveerd te krijgen voor jouw vak als dat je zelf bent. Juist door extrinsiek te motiveren kun je bij leerlingen een geleidelijk motivatieproces op gang brengen. Van ‘ik doe dit omdat het moet’ naar ‘ik wil dit eigenlijk best zelf leren,’” aldus Van Sark. Motivatie Binnenstebuiten is het resultaat van een zoektocht naar het geheim achter gemotiveerde pubers, enthousiaste leerlingen en gedreven studenten. Om daarachter te komen, spraken Nelis en Van Sark onder andere met de onderwijsdirecteur van het Luzac College, gingen ze langs bij succesvolle huiswerkinstituten en bezochten ze middelbare scholen die met hun innovatieve aanpak leerlingen weten te motiveren. Maar bovenal spraken ze met veel, heel veel jongeren over wat hen motiveert en misschien wel belangrijker: wat juist niet.

Extrinsieke mogelijkheden
Door hun werk bij jongerencommunicatiebureau YoungWorks en eerdere publicaties over jongeren – waaronder Over de top, een boek over uitblinken en talentontwikkeling – hebben Nelis en van Sark veel te maken met het onderwijs. Van Sark: “Het viel ons op dat we tijdens presentaties en trainingen op scholen ontzettend vaak dezelfde vragen krijgen. Hoe krijg ik die leerlingen nou in beweging? En hoe kan ik hun intrinsieke motivatie stimuleren? Intrinsieke motivatie lijkt een soort holy grail te zijn geworden, waardoor extrinsieke mogelijkheden over het hoofd worden gezien. Doordat docenten daar zo naar op zoek zijn, voelen ze zich vaak machteloos. Met dat in gedachten zijn we op zoek gegaan naar mogelijkheden om jongeren van buitenaf, via een extrinsieke weg, te motiveren.”

Mindset van de docent
Volgens Nelis en Van Sark begint extrinsieke motivatie in het onderwijs bij de mindset van de docent. Hoe clichématig het ook mag klinken: een positieve benadering is het halve werk. Van Sark: “Ga ervan uit dat iedere leerling vooruitgang kan boeken. Daag zij die dat nodig hebben extra uit en raak niet gefrustreerd als een leerling het na de derde keer uitleggen nog steeds niet begrijpt.” Leerlingen merken zoiets op. Dat kan ten koste gaan van hun motivatie. Volgens Van Sark heeft het te maken met een gevoel van verbondenheid: “Docenten onderschatten dat leerlingen willen dat zij trots op hen zijn. Ik heb ook de indruk dat sommige docenten die connectie spannend, of zelfs eng vinden. Wie kent niet de uitspraak ‘je doet het niet voor mij, je doet het voor jezelf’? Draai het eens om. Laat leerlingen weten dat ze je trots kunnen maken. Vertel dat die andere klas een 7 gemiddeld staat en dat je zeker weet dat zij het nog beter kunnen. Leg er eer in om ze verder te brengen. Laat leerlingen voelen dat je ze belangrijk vindt.”

Variatie in werkvormen
Leerlingen leren het meest als de lessen aansluiten op hun eigen niveau. Op dat vlak valt nog veel te winnen. Nelis: “Je moet leerlingen verleiden om toch aan het werk te gaan. Dat betekent variatie in werkvormen en meer afwisseling ten opzichte van klassikale instructie. Het is nu nog te veel zenden, waardoor veel leerlingen afhaken omdat ze in een lesuur gemiddeld tien minuten hun aandacht bij een verhaal kunnen houden. Zorg daarom voor actievere lessen.” Een simpele manier om dat als docent te doen is door bewust nieuwsgierig te blijven naar het eigen vak. Geef geen antwoorden, maar ga samen met leerlingen op onderzoek uit. Van Sark: “Laatst vertelde een vmbo-docente dat een leerling zich afvroeg hoeveel water er eigenlijk in een condoom kon. Zij had geen flauw idee, dus even later stonden ze met de hele klas een condoom te vullen. 13,1 liter! Dat is toch een geweldige manier om je mee te kunnen verwonderen over een goede vraag van een leerling?”

Op beleidsmatig niveau
Ook beleidsmatige veranderingen kunnen ervoor zorgen dat docenten gaan experimenteren met motiverende lesvormen. Volgens Nelis en Van Sark is het daarbij wel van belang dat een docent vrij is om daar naar eigen inzicht invulling aan te geven. Zo is het Wolfert Tweetalig, een havo- en vwo-school in Rotterdam, intensief bezig om meer ruimte in het curriculum te creëren voor een persoonlijke aanpak. In samenwerking met Universiteit Leiden startte de school het project GUTS: Gedifferentieerd Uitdagen van Talent op School. “De schoolleiding en docenten zijn het erover eens dat leerlingen al vanaf de brugklas een 7 gemiddeld moeten staan om over te gaan. Door die cultuurverandering doen leerlingen veel beter hun best. Ze willen een zo hoog mogelijk cijfer halen. Ook krijgen ze extra les in vakken waarin ze willen uitblinken. Tijdens die lessen bieden docenten op eigen wijze extra context om duidelijk te maken waarom leerlingen iets moeten leren,” aldus Van Sark. Nelis stelt dat er binnen het onderwijs sowieso meer ruimte moet zijn voor de inbreng van leerlingen. “Het is de uitdaging om de tijd die door docenten wordt ingevuld, deels terug te geven aan de leerlingen. Laat hen vaker zelf bepalen waar ze zich in willen verdiepen en hoe ze dat willen doen,” aldus Nelis.

Handigheidjes en vaardigheden
Vaak wordt verondersteld dat leerlingen wel weten hoe ze moeten leren. Volgens Nelis en Van Sark is dat alles behalve het geval. Door leerlingen bewust te maken van metacognitie, de kennis en vaardigheden die ze nodig hebben om goed te kunnen leren, kun je ze via een extrinsieke weg intrinsiek motiveren. Zo gingen de auteurs naar een Remind-training over ‘leren leren’. Aan bod kwamen vragen als ‘Hoe kun je een willekeurige set woordjes zo snel mogelijk onthouden?’ en ‘Hoe kun je je huiswerkuren zo kort en geconcentreerd mogelijk indelen? Van Sark: “In de praktijk zien we dat veel leerlingen juist op dat vlak onderuit gaan. Het zijn de handigheidjes en vaardigheden die een verschil kunnen maken. Als leerlingen zich deze technieken eigen maken, houden ze meer tijd over voor dingen waar ze wél interesse in hebben. Dat werkt heel motiverend.”

Motivatie Binnenstebuiten – het geheim achter gemotiveerde pubers, enthousiaste leerlingen en gedreven studenten’ is vanaf 11 november verkrijgbaar bij de (online-) boekhandel.

[KADER 1]
Tips om leerlingen te motiveren      

  • Realiseer je het belang van een goede relatie met leerlingen en studenten. Investeer bewust in goed contact. Als die verbinding er eenmaal is, dan lukt het je beter om leerlingen te motiveren.
  • Leer leerlingen hoe te leren. Door zich te verdiepen in metacognitie, krijgen leerlingen meer grip op hun eigen leerproces.
  • Check altijd welke kennis er al bij leerlingen aanwezig is. Wie weet hier al iets van? Ga ervan uit dat de voorkennis in een groep verschillend is. Het is voor leerlingen heel demotiverend als daar geen rekening mee wordt gehouden. Ze willen erkend worden in waar ze staan.

[EINDE KADER 1]

[KADER 2]
Boekpresentatie Motivatie Binnenstebuiten
De presentatie van het boek Motivatie Binnenstebuiten vindt plaats op 11 november in de Rode Hoed in Amsterdam. Die dag staat in het teken van praktijkverhalen. Op die manier hopen de auteurs aanwezigen te inspireren met concrete voorbeelden, waar een ieder zelf mee aan de slag kan gaan. Ook vertellen gemotiveerde én ongemotiveerde leerlingen over hun visie op motivatie. Wilt u hierbij zijn? Kaarten (€7,50 per stuk) zijn verkrijgbaar via www.rodehoed.nl.
[EINDE KADER 2]

[STREAMERS]

‘Van ‘ik doe dit omdat het moet’ naar ‘ik wil dit eigenlijk best zelf leren’’

‘Intrinsieke motivatie is een soort holy grail geworden’

‘Geef leerlingen geen antwoorden, maar ga samen op onderzoek uit’